|
SAUNOAGA AUTU A LE AFIOGA I LE PALEMIA
HON. TUILAEPA SA'ILELE MALIELEGAOI
MO LE TATALA ALOAIAINA
O LE FA'AALIGA O FA'ATOAGA MO UPOLU MA LE ASO TAUMAFA O
LE LALOLAGI I SAMOA - 2005
O pa'ia o Samoa e le toe tau autaluina aua o pa'ia e tumau
ma ua uma fo'i ona 'aisi. Ae gona ia pa'ia o le tatou taeao
liugalua ia Pule ma Tumua aua le la fatuaiga tausi.
O le aso lenei ua atofaina mo le Aufaifa'atoaga,
Aufai-lafumanu ma le Aufai-faiva o le Motu o Upolu. E fa'apena
le Augaosi-oloa, Kamupani, Fa'alapotopotoga ma i latou uma
o lo'o galulue malosi i le fa'ateleina o taumafa ma oloa
gaosi mai fua o fa'aeleeleaga mo maketi.
Aua o le Sini Autu lena o le aso "Ia
Mau ma Fa'ateleina Fa'aeleeleaga mo Maketi". O le aso
fa'apitoa mo Savai'i o le aso 26 Oketopa, o le vaiaso fou.
O le aso foi lenei ua tu'ufa'atasia ai ma le fa'amanatuina
o le Aso Taumafa o le Lalolagi ma le aso o le Niu i le Lalolagi
pei ona saunoa i ai le Fa'auluuluga o le Fa'alapotopotoga
a le FAO i Samoa. O le tu'u fa'atasia o nei aso taua ua
alagatatau ona o lo'o 'auga lava i le mea e tasi, o le atina'eina
lea o fa'ato'aga ma faigafaiva ina ia maua pea mea taumafa
mo tagata soifua uma e le gata i Samoa a'o le lalolagi atoa.
Manatua, o le aso foi lenei (Aso Taumafa
o le Lalolagi) o lo'o avea ma aso e tatou te fa'ataua ai
le taumafaina o mea'ai o lo'o maua lava i Samoa. Ina ia
'aua ne'i o tatou fa'alagolago i taumafa mai fafo, e le
gata e taugata ae tele fa'ama'i o le tino e maua ai. O le
aso foi lenei ua fa'ataua ai le la'eiina o la'ei Samoa pei
ona i ai le Elei ua fai nei ma tatou la'ei fa'asamoa.
O le i ai la o se aso fa'apitoa pei o
le aso, e fa'aali ai fua o galuega a i latou o lo'o tautiga
i le galuea'ina o le laueleele ma le fagotaina o le sami,
o se fuafuaga ua manatu le Malo ua alagatatau ma talafeagai
e una'ia ma fa'atosina ai o tatou tagata ina ia to'a'aga
pea e galueaina le laueleele ma fagota le gataifale. Ae
e le gata i lena, o se avanoa e fa'alauiloa ai o le Faifa'atoaga
ma le Faifaiva, o nisi ia o taleni po'o pisinisi e maua
ai tupe e pei fo'i o isi galuega ma pisinisi.
O se tasi lenei o fuafuaga fa'ata'atia
a le Malo pei ona i ai i lana Ta'iala mo le Atina'eina o
Samoa mo le isi tolu tausaga, o le faia pea o Fa'aaliga
fa'apenei. Aua o le fa'aleleia ma le fa'amalosia o atina'e
tau fa'atoaga ma faigafaiva i totonu o Samoa, o lo'o ave
i ai le fa'amuamua.
Ona e tumau pea le talitonuga o le tatou
Faigamalo, o Fa'atoaga o le Ivitu o le tamaoaiga o Samoa,
aemaise pe afai o le lua o vae tolu (2/3) o aiga i Nu'u
ma Afioaga e i ai fa'atoaga po'o meatoto ma fagaga e tua
i ai.
E ui i lena talitonuga, ae ua va'aia suiga i le tele o isi
atina'e ua fa'alagolago i ai o tatou tagata e maua ai tupe
ma isi fa'amanuiaga. O suiga lelei na, ae 'aua lava ne'i
galo, e leai lava se isi auala e maua ai mea taumafa, e
na o fa'atoaga ma faigafaiva. Po'o fea lava e maua mai ai
mea'ai o lo'o e taumafaina, e afua uma mai lava i fa'atoaga
ma le gataifale.
E leitioa fo'i le Fa'aola i lana Foafoaga
ona mua'i faia le Sami, o le Laueleele ma le Fa'atoaga,
ona fa'ato'a fai ai lea o le tagata ma fa'anofo i le fa'atoaga
e soifua ai.
O le tasi lena mafua'aga e le o manofonofo
ai le Malo i ana fuafuaga ma polokalame fa'atino i le atina'eina
o fa'atoaga ma faigafaiva i Samoa. E pei ona molimauina
le aga'i i luma o le atina'eina o itu tau a'oa'oga ma le
soifua maloloina o tatou tagata, ina ia maua le silafia
ma le malamalama'aga i mataupu fa'asaienisi e feso'ota'i
ma le atina'eina o fa'ato'aga ma faigafaiva, aemaise o taumafa
tatau mo le soifua maloloina lelei.
O polokalame o Auala Galue o lo'o fa'aauau
pea, ma ua fa'asolo ina Vali Ta nisi o Alagalue aua ua nofoia
e le mamalu o ia afio'aga ina ia faigofie ai feoa'iga ma
fela'ua'iga o fua o fa'ato'aga.
O fesoasoani faifai pea a le Malo e fa'atino
ai Tauvaga o Fa'atoaga i Nu'u ma Afio'aga, o lo'o tauala
atu i Pulenu'u ma Tina ma Tama'ita'i, e una'ia ma fa'atumau
ai pea le agaga galulue ma atina'e le laueleele ina ia 'aua
nei ola fia 'a'ai o tatou tagata.
I le Matagaluega o Fa'atoaga ma Faigafaiva,
e tele polokalame ma suiga lelei ua molimauina i lana auaunaga
ma galuega fa'atino. O le taupuleina o tonu ma fa'ai'uga
i Fuafuaga, o Faiga Fa'avae, ma Ta'iala mo le atina'eina
o fa'atoaga ma faigafaiva ua i ai le sao o le Aufai-fa'ato'aga,
Aufai-faiva, Augaosi-oloa ma isi Pa'aga, e ala i Komiti
Faufautua a le Matagaluega ua fa'atuina.
E le o toe po se lilo i le fesoasoani
tele a le Malo i le totogiina o Tului o Nonoga Tupe a le
Aufaifaiva Fa'apisinisi ina ua pagatia i le fa'aletonu o
i'a maua ona o fesuia'iga o le tau. O polokalame o Pole
Fagota, e fesoasoani ai i le Aufai-Alia laiti, o lo'o fa'aauau
pea. Mo le silafia e ono (6) Pole Fagota ua uma ona toe
fa'atutu i gataifale o Upolu ma Savai'i.
O Masini e gaosi ai le 'Aisa aua le tu'u
'aisaina o i'a a le Aufaifaiva i taimi o fagotaga. O Ianuari
o le tausaga fou e amata ai galuega o le toe fa'ateleina
o le Uafu o Va'a Faagota i Apia, o le toe fa'aleleia o le
Maketi o I'a ma le toe fa'afouina o le Ofisa Autu o le Vaega
o Faigafaiva.
O le polokalame o le Fa'a-fa'ato'againa
o I'a ma Figota, o se tasi o metotia e fa'atupuina ai i'a,
e fai ma to'omaga mai le so'ona fagotaina o le gataifale
i faiga masani mo le fofoga taumafa.
O Ogasami Faasao i Nu'u ma Alalafaga o
lo'o fa'atupuina pea le taua i manatu o tagata ona ua molimauina
le fa'aleleia ai o gataifale i i'a ma figota ua maua ai.
O lo'o solosolo manuia taumafaiga mo le
atina'e o Mamoe ma e le o toe mamao se taimi ona fa'alautele
atu loa lea i le mamalu o le Au-faifa'atoaga mo le atina'eina.
O lo'o fa'aauau pea galuega i le fa'aleleia atili o fagaga
o meaitua'olo ma moa i tuamaota o aiga, ae le gata i lena
o le fa'aleleia o le tausia ma le va'aia o manu papalagi.
O lea fo'i ua taumafai le Matagaluega
ia fa'aleleia avanoa mo le atina'eina o le Lagomeli (beekeeping)
i Samoa, o se atina'e e tele sona lumana'i i tupe maua ae
le o to'atele i latou o faia. O lo'o fa'aaoga nei e le Matagaluega
se tasi o Tamali'i o le atunu'u o lo'o faia lea atina'e
e galulue fa'atasi i le una'ia o atina'e o lo'o iai nei
ma le maketiina o le Meli/Honey.
Ua maitauina le o'o mai o Fa'ama'i Fou
ua a'afia ai fa'atoaga, ma o lea ua si'itia ai tulaga tau
le Puipuiga i nofoaga o lo'o taunu'u mai i ai Va'a Oloa
ma Va'a la'upasese mai atunu'u i fafo.
I le malae va'alele i Faleolo o lo'o ua
i ai le Masini Fa'ata e siaki uma ai ato ma uta pe a taunu'u
se faigamalaga. I le Uafu i Matautu-tai ua i ai le Ofisa
fou ua fa'aa'upegaina mo le si'itiaina o le auaunaga a lea
foi Vaega o le Matagaluega.
O le Esi, 'Ulu mata ma le Isalaelu ua
mafai nei ona fa'atau atu i Niusila e fa'aaoga i ai le Masini
Fa'aasu, e fa'aopoopo i isi la'au masani e i ai le Talo,
Ta'amu, Fa'i, Ufi, Koko Samoa, Popo ma le Niu fa'apea ma
Oloa Gaosi mai fua o fa'aeleeleaga.
O lo'o fa'atali pea fa'amaoniga mo isi
Laau 'Aina ina ia fa'ateleina ai pea fua o fa'aeleeleaga
e fa'atau atu i fafo e fai i ai le filifiliga a le Aufai-fa'atoaga.
Ua i ai fo'i nisi o La'au Fou e tele le mana'omia mo maketi
o lo'o fai i ai su'esu'ega a le Matagaluega, ae e le gata
i lena, o le galulue fa'atasi ma le Augaosi-Oloa i le una'ia
o le Gaosia o Mea Taumafa eseese mai fua o fa'aeleeleaga.
Aua tasi lea faiga e sili atu ona faigofie aiaiga pe a fa'atau
atu i atunu'u i fafo nai lo fua o lo'o aoina sa'o mai i
fa'aeleeleaga.
O le polokalame mo Tupulaga Talavou ua
ta'ua o le "Faifa'atoaga o le Lumana'i" o lo'o
ua fa'agasolo nei. O lo'o galulue fa'atasi ai le Matagaluega
o Tupulaga Talavou ma le Matagaluega o Fa'atoaga ma Faigafaiva
ma nisi o Fa'alapotopotoga e fa'atosina ai Tupulaga Talavou
ina ia avea fa'atoaga ma faigafaiva o se tasi o taleni ma
pisinisi mo le lumana'i.
O le galueaina o fa'atoaga e le fa'aaogaina
ai vaila'au ua malosi fo'i lona mana'omia i lenei fo'i vaitau
ma o lo'o galulue ai le Matagaluega ma nisi o Fa'alapotopotoga
Tumaoti mo le una'ia, aua o se faiga sa masani ai o tatou
tagata.
O lo'o i'ai le 'Ava i le tauvaga o fa'atoaga
i le Fa'aaliga lenei, ona e le gata o lona taua fa'aleaganu'u,
ae o lea ua foliga mai "ataata o Ta'ulelei" e
toe talia i Europa mo le paluina o vaila'au, pe a mae'a
su'esu'ega mulimuli o lo'o tau fa'ai'u nei. O le Nonu, e
fa'amalo i le Fa'alapotopotoga Tumaoti o le Nonu Samoa ma
i latou uma o lo'o fa'atinoina lea atina'e i Samoa, ona
ua avea ma se tasi o la'au ua to'atele le mamalu o le atunu'u
ua fa'amanuia ai, e le gata i tupe maua ae o le tamaoaiga
lautele o Samoa.
E le i leva ona mae'a le toe fausia o
le Fale Gaosi Penu (Desico) i Vaitele, fa'aopoopo i le Fale
Suau'u ma Fale Pe'epe'e. O ia fale gaosi oloa o lo'o mana'omia
tele le popo ae le o lava popo o lo'o fa'atau atu i ai e
le mamalu o le atunu'u. O lo'o galue nei le Komiti Faufautua
o le Vaega o La'au Toto ma Su'esu'ega e saili ni auala e
una'ia ai ma fa'ataua lenei fa'aeleeleaga masani o le tatou
atunu'u.
Ua tatou i ai i le vaitau o le tele o
Fesuia'iga ma Aiaiga Fa'a-va-o-malo i le itu tau Fefa'ataua'iga,
aemaise oloa fa'atau atu i fafo. O le fa'amalieina o nei
Fesuia'iga ma Aiaiga e faigata ma taugata, ma e a'afia ai
le ola atia'e o le Aufaifa'atoaga ma le Aufaipisinisi. Ae
le gata i lena, o le tau o nei oloa e pulea ma fuafua i
mana'oga o maketi ma tagata o atunu'u o lo'o fa'atau atu
i ai.
O ia fa'afitauli e le tatau ona avea ma
mafua'aga tatou te fa'avaivai ai i le galueaina o tatou
laufanua ma le fagotaina o le gataifale. Aua o le natura
lava lea o le olaga tatou te i ai, aemaise lava tulaga fa'atauva
i Pisinisi ma Fefa'ataua'iga, o le taimi ua lelei o le taimi
ua fa'aletonu.
O le tasi lea mafua'aga e tele ai ina
faitio nisi i le tau o le soifuaga, ona ua fa'alagolago
le to'atele i oloa mai fafo. Ae o le tau o oloa mai fafo
e fuafua lava i le atunu'u e aumai ai. Ae talitonu a tumau
pea le fa'ateleina o mea taumafa e maua i Samoa, o se to'omaga
sili lena mo tatou mai le taugata o oloa mai fafo.
O nisi na o atina'e ma galuega a le Matagaluega ma le Malo
fa'apea Vaega Tuma'oti o lo'o fa'atinoina mo le atina'eina
o Fa'atoaga ma Faigafaiva, ae anoanoa'i isi galuega ua le
mafai ona laulauina atu ona o le manumanu i le tatou taimi.
Ae o le fa'aaliga lenei o le a outou molimauina
ai le tele o ia galuega uma,
aemaise i latou o lo'o nofo le malamalama pea i galuega
o lo'o fa'atinoina e le Matagaluega o Fa'atoaga ma Faigafaiva
ma le aoga o ia galuega i le atina'eina o le tamaoaiga o
Samoa.
Ae avea lenei avanoa e momoli atu ai la'u
fa'afetai tele i tatou Pa'aga mai atunu'u i fafo ma Fa'alapotopotoga
Fa'a-va-o-malo o lo'o fesoasoani malosi i le atina'eina
o fa'atoaga ma faigafaiva i Samoa, ae le gata i lena o Pa'aga
i totonu o Samoa o lo'o galulue fa'atasi ma le Matagaluega.
Fa'afetai fa'apitoa i le Fa'alapotopotoga
o Taumafa ma Fa'atoaga a Malo Aufa'atasi ona o la outou
matafaioi tonu lea, ae tou te le o nofo fa'atamala lava
i le va'aia ma le tali mai i taimi e manaomia ai la outou
fesoasoani.
Fa'afetai atu foi i le Aufaifa'atoaga
ma le Aufaifaiva o lo'o auai mai i lenei Fa'aaliga, malo
le galulue ma le tauivi. E moni ai le upu e mafua mai ia
te outou "O le fua e te lulu e te toe selesele lava
i ai". Fa'amalo atu fo'i i lau Afioga i le Minisita
ma le Matagluega, ona o lenei fa'amoemoe matagofie ua fa'ataunu'uina
ma le manuia.
Ma ou te fiafia tele ou te fa'apea atu,
ua tatalaina le FA'AALIGA O FA'ATOAGA 2005 mo le motu o
Upolu.
Ia manuia lenei aso ua fa'apitoa mo outou
le Aufai-fa'atoaga.
Soifua
|